Na skróty
ukryj
Wyłączenie sędziego po uchyleniu orzeczenia – kiedy działa z mocy prawa?
W praktyce procesu karnego regularnie pojawia się pytanie – co dzieje się ze składem sądu po uchyleniu orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania? Czy jest możliwe, żeby ten sam sędzia znowu orzekał w tej samej sprawie?
Zasadniczo odpowiedź na to pytanie brzmi – nie. Kwestia ta została wprost uregulowana
w Kodeksie postępowania karnego
Podstawa prawna
Odpowiedź na zadane wyżej pytanie zawarta jest wprost w art. 40 § 1 pkt 7 KPK, zgodnie
z którym to przepisem sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone.
Oznacza to, że ustawodawca uznał taką sytuację za na tyle doniosłą z punktu widzenia bezstronności sądu, iż wyłączenie następuje automatycznie, bez potrzeby wykazywania żadnych dodatkowych okoliczności. W praktyce sędzia, który dostrzega istnienie tej przeszkody, wyłącza się samodzielnie poprzez złożenie pisemnego oświadczenia do akt, a na jego miejsce wstępuje inny sędzia.
Oznacza to, że wyłączenie następuje automatycznie i nie trzeba w tym przedmiocie składać żadnego dodatkowego wniosku ani uzyskiwać dodatkowego postanowienia.
Dlaczego sędzia musi zostać wyłączony?
Cel takiego rozwiązania jest jasny – sędzia, który wcześniej współuczestniczył w wydaniu rozstrzygnięcia, które następnie zostało uchylone, może mieć już ukształtowany pogląd na sprawę. Przepis art. 40 § 1 pkt 7 KPK ma więc służyć wyeliminowaniu ryzyka, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy sędzia będzie – choćby nieświadomie lub niecelowo – sugerował się treścią wcześniejszego rozstrzygnięcia, w którego wydaniu brał udział.
Stanowisko Sądu Najwyższego
Kwestia ta od lat nie budzi wątpliwości judykatury, w tym Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 7 kwietnia 2020 r., IV KK 93/20, Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że o wyłączeniu sędziego decyduje sam fakt uchylenia orzeczenia, w którego wydaniu uczestniczył. SN podkreślił również, że nie ma znaczenia etap postępowania, na którym sędzia miałby ponownie orzekać. Innymi słowy, jeżeli sędzia brał udział w wydaniu uchylonego orzeczenia, to zakaz ponownego orzekania aktualizuje się niezależnie od tego, czy sprawa wraca następnie do sądu pierwszej, czy drugiej instancji
Trzeba jednak zaznaczyć, że nie oznacza to automatycznego wyłączenia sędziego w każdej sytuacji, gdy wcześniej zetknął się on z daną sprawą. Orzecznictwo przyjmuje, że art. 40 § 1 pkt 7 KPK nie działa rozszerzająco. Szczególnie istotny jest tu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 kwietnia 2015 r., SK 66/13, w którym uznano, że przepis ten jest zgodny z Konstytucją w takim zakresie, w jakim nie przewiduje automatycznego wyłączenia sędziego, który brał udział w wydaniu orzeczenia uchylającego wyrok sądu pierwszej instancji i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania, a następnie ponownie uczestniczy w postępowaniu odwoławczym po wydaniu nowego wyroku przez sąd pierwszej instancji.
To stanowisko zostało następnie potwierdzone również w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego. W postanowieniu z 11 marca 2021 r., I KO 8/21, wskazano wprost, że art. 40 § 1 pkt 7 KPK nie przewiduje wyłączenia z mocy prawa sędziego od ponownego udziału w postępowaniu odwoławczym tylko dlatego, że wcześniej brał udział w wydaniu orzeczenia kasatoryjnego. W takim układzie procesowym automatyzm z art. 40 KPK nie działa, choć w wyjątkowych sytuacjach nadal można rozważać wyłączenie na podstawie art. 41 § 1 KPK, jeżeli pojawią się uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego.
Wnioski praktyczne
Z praktycznego punktu widzenia najważniejszy jest skutek procesowy naruszenia omawianej reguły. Jeżeli w wydaniu orzeczenia bierze udział sędzia, który podlega wyłączeniu na podstawie art. 40 KPK, zachodzi bezwzględna przyczyna odwoławcza z art.
439 § 1 pkt 1 KPK. Oznacza to, że takie orzeczenie podlega uchyleniu niezależnie od granic zaskarżenia, podniesionych zarzutów oraz tego, czy uchybienie miało realny wpływ na treść rozstrzygnięcia.
Podsumowanie
Podsumowując powyższe rozważania, należy odróżnić dwie sytuacje. Po pierwsze – jeżeli sędzia brał udział w wydaniu orzeczenia, które następnie zostało uchylone, jest wyłączony z mocy prawa od dalszego udziału w sprawie. Po drugie – sam wcześniejszy udział sędziego w postępowaniu nie zawsze oznacza automatyczne wyłączenie – nie dotyczy to w szczególności sędziego, który brał udział jedynie w wydaniu orzeczenia uchylającego wyrok i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania. W tej drugiej sytuacji ewentualne zastrzeżenia należy oceniać nie przez pryzmat art. 40 § 1 pkt 7 KPK, lecz art. 41 § 1 KPK.
Podobne wpisy:
-
Projekt MF szkodliwy dla zarządu – sprzeczny z TSUE
Autor: Kancelaria PLA.partners Projekt zmian w odpowiedzialności członków zarządu za zaległości podatkowe spółek, przygotowany przez Ministerstwo Finansów i Gospodarki, ma być formalnie odpowiedzią na orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE wzmacniające pozycję procesową zarządzających. W praktyce jego treść idzie w kierunku odwrotnym: rozszerza krąg osób odpowiedzialnych, rozszerza katalog należności objętych odpowiedzialnością, wprowadza ocenne pojęcie należytej staranności jako […]
-
Projekt MF: szersza odpowiedzialność zarządu za podatki
Autor: Kancelaria PLA.partners Ministerstwo Finansów przedstawiło projekt zmian zasad odpowiedzialności członków zarządu spółek kapitałowych za zaległości podatkowe. Pretekstem są wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE w sprawach Adjak i Genzyński, w których Trybunał wskazał na konieczność wzmocnienia prawa do obrony. Skutek projektu jest jednak szerszy i niejednoznacznie korzystny dla zarządzających. Obok elementów rzeczywiście wzmacniających obronę zmienia się […]
Najnowsze wpisy:
-
Podatek od czynności cywilnoprawnych od pożyczek – przewodnik dla przedsiębiorcy
Jak nie zapłacić PCC od pożyczki? Pożyczki w obrocie gospodarczym to jedna z częstych transakcji finansowych w grupach kapitałowych, zarówno w wariancie między wspólnikami a spółkami, a także w relacjach […]
-
Nieważne zbycie udziałów spółki z o.o. – brak obowiązku PIT
Autor: Kancelaria PLA.partners Krajowa Informacja Skarbowa interpretacją z 17 czerwca 2026 r. potwierdziła stanowisko podatnika, w którym rozporządzenie udziałami spółki z o.o. przed wpisem podwyższenia kapitału zakładowego do rejestru przedsiębiorców […]
Oceń wpis!
[Ocen: 1 Średnia: 5]
